LINGERING SCENTS and childhood play with our grandmothers' kalakuti evoke more than just memories of grandparents. With the memories come a stark contrast of today's child going on vacation or at play.
Ala nala keti yatu. Misinup nala naman ding karelang kalakuti. Mengatatal na king kalutung ing mangatuang saya at tarik. Menagi at menamuti nala ding bale matua pati na ring pakatakap a muebles, uling mepupus na halus ing henerasyon da ring matuang sisikloran at pag adyang ulian ustung ating piyesta at miyaliwang pitagunan.Sana maigit naman kanita, ing likwan dang recuerdo di Apu at Ingkung ela kukupas king kekatamung pusu at kamalayan.
Mas dakal (sana) ing manyaman a denasan king pamandagul king bale matua. Kambe na nita ing kayabe la king pamiyasag king kekatamung pangatau di Apu ampo y Ingkong.
Makalungkut mu, na king kasalukuyang panaun, yapin na ing "vanishing generation" mitutuki ng midadala king kutkutan ding matua ing dakal dang kelumon gagawan. Anti na mo ing pamagmama at Palmaman ng Apu.
Inyang mangalati tamu, ustung datang na ing bakasyun, maibug panabitan mune ing Marsu ban kanita muli nakang magbakasyun king bale matua da ring apu, lola, impu (ala naman mamaus granny, o hey grandma kanita ne po?).
Asnang karakal ing abalu mung gawan na bitasa emu takman king siyudad. Muna ng dili itang aldoldo na ng ritual apu. Ing pamagmama. Itamu disnan tala pang susubung sigarilyu makapalub ing baya king asbuk atin ya mong "magic powers" y apu uling kekabang magsalita ya bagya bagya lulwal murin ing asuk. Bista man tiu kilub asbuk e matatda ing baya ning sigarilyu na ing marka karakalan "Alhambra" o markang Ngungut.
Kaybat ning paugtuan, tipunan nakong apu ketang maragul a papag lande kuayan na apakintab ning dakal ng banwang delanan pipagkeran at tinibe king laru ning balat tau ustung magkera lang "magsegundo."
Magstorya ya y apu kabang sasamasnan na ing makalulan king palmaman. Kabang magbalat yang luyos (for the uninitiated they look like miniature cocunuts the size of a lanzones), kasdan mu paburen nakang sumaup gawa king kayang maman.
Ketang metung ng parte ning palmaman, makasalupil at bigkis ing samat king bulung sagin bang manatiling berde at e malanat. Atin ka mu rin akit a mascada/maskara (this is dark brown pressed tobacco leaves), kin naman malating pidapukanan, atin api (lime) nung nu ya karin makasuksuk ing kaputut talnanan ning kutsara o tinidor na gagamitan pangaskas (to evenly spread out) king bulung samat.
Uling karakalan mangatibe la ipan ding apu, kaibat meng belatan ing luyos, kasdan mu pitnan yamung apat a parte (lele ng apu ing pibalatan at ya naman paglinis ng ipan kaibat migmama). Ibalut maigpit king samat bayu ne isubung apu. Atin lang gagamitan pamalat luyos ding apu, itang Kalakati, na miyaliwa mu naman dagul (anti da ring gunting oneng aliwa la tabas). Masilbi lang mayap deni lalu na potang ene makalangut mangasyas a luyos. Keti ya gawan ing pamangayas mapinu ban kanita, gilagid mu man ing atin yay apu, makapagmama ya pa mu rin.
Maigit pa king pamagmama ding apu ustung gaganakan tala. Ila ing mimulat mituru na bawat butil ning nasi emu nipnap potang mayayari nakang mengan katimbang ne ning pawas ding kasamak.
Karela muna man meramdam ing kadwa ning kabanalan pamanyimba, katuki ing potang makayarap king oras ning pamangan. Kang apu murin abalu ing maging masinup king sarili, uli nung nanu ing piblas ya naman ing wangis ning kaladwa mu.
Kaya muna man ikwa ing pamipakamal karing bungang tanaman. Alang masasayang, manibat king yemut, pabalat, tangke, tulud, sanga, bulung at bunga, mibie la para nabangnan tau at nung ini kilalanan alang taung manamdaman king kabyayan man o pamikatawan.
At maulaga king sabla ing nokarin ka man sasalanging bale, babie kang galang at paindispu kareng darasan makatuknang.
Nung lawen da reng kayanakan ngeni, mapalyaring atin pang makapangutang, "What, is that all that's left behind? What about properties, cash, jewelries, and the like? So what's in a palmaman gotta do with mana mana?"
Nothing and everything.
Nothing because, no amount of money can measure up to the timeless memories that gave us substance as a thinking, feeling human being. Everything because, solid foundation, good moral values, strength of character and respect for all God's creatures taught in our formative years gave us all the "Mana" any heir could want to get by in this world.